Series tìm hiểu khủng hoảng 2008

Để cùng tiếp tục tìm hiểu thêm về khủng hoảng 2008, mình xin giới thiệu series những bài viết về chủ đề này. Mọi người tích cực tham gia viết bài bổ sung, comment nha. Những bài viết này chỉ gợi ý những nét cơ bản của khủng hoảng, nếu muốn nghiên cứu sâu thì nên tìm sách để đọc thì tốt hơn. Những cuốn như  Ảo mộng Lehman Brothers, Miếng bánh ngon bị bỏ quên… đểu có trên thư viên trung tâm, mọi người mượn về đọc nha.

Bài đầu tiên trong series này sẽ tìm hiểu về cho vay nợ dưới chuẩn, một trong những nguyên nhân chính dẫn đến khủng hoảng.

Trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, vay nợ là vấn đề rất quan trọng. Nó ảnh hưởng đến nhiều chủ thể của chính nền kinh tế đó. Trước tiên là người cho vay, ta có thể nhắc đến ngân hàng, các công ti tài chính…tiếp đến là người đi vay, có thể là cá nhân đi vay tiêu dùng, nhà đầu tư vay vốn hay doanh nghiệp tài trợ cho hoạt động của mình. Tất cả đều đóng góp cho sự phát triển chung và các trung gian tài chính sẽ đóng vai trò cầu nối giữa tiết kiệm và chi tiêu.

Ở Mĩ, bên trên có FED còn ở dưới sẽ là ngân hàng thương mại và ngân hàng đầu tư. Commercial bank và Investment bank được xem là đầu tàu của nền kinh tế. Sự khác nhau cơ bản giữa 2 định chế tài chính này là NHTM có khả năng tiếp nhận các nguồn tiết kiệm không có kì hạn và có kì hạn, NHĐT thì không có. NHĐT có nhiệm vụ chính là bảo lãnh và phát hành chứng khoán, ở Việt Nam nó là hình thức của các công ti chứng khoán. Phố Wall tập hợp những NHĐT hàng đầu như Lehman Brothers, Morgan Stanley, Bear Stearns, Merrill Lynch…Đó được xem là nhóm những tinh hoa nước Mỹ nơi tập hợp của các thiên tài tài chính với hệ thống tập đoàn vững chắc qua hơn cả thế kỉ nay.

Điểm lại lịch sử sau đại khủng hoảng 1929-1930, đạo luật Glass-Steagall ra đời để tách biệt giữa NHTM và NTĐT thành 2 thực thể độc lập trong đó các NHTM không được tham gia và các hoạt động của NHĐT mà trọng yếu là đầu tư vào thị trường chứng khoán.

Đến năm 1999, dưới áp lực của giới ngân hàng, Tổng thống Bill Clinton đã thay đạo luật đó bằng đạo luật mới Glamm-Leach-Bliley, với ý nghĩa hoàn toàn khác, các ngân hàng tổng hợp ( universal bank ), sự kết hợp được mong chờ sẽ đem lại sức mạnh mới giữa ngân hàng thương mại và ngân hàng đầu tư ra đời. Điển hình cho tính thực thi của đạo luật này là sự kết hợp giữa Citi Group và Travellers năm 1998, trước khi cả đạo luật được chính thức thông qua.

Các ngân hàng thương mại mở các công ti con là ngân hàng đầu tư hay ngươc lại đều là dấu hiệu của những rủi ro khôn lường sắp tới.

Trở về với vay nợ dưới chuẩn ( subprime loan ), người ta còn có nhiều ngữ vui để miêu tả loại hình vay rủi ro này. Chẳng hạn như NINJA, no income, no job, no assets. Những công dân Mỹ không cần chứng mình thu nhập, không cần ký quỹ ( thường là 20% ), không cần tài sản thế chấp có thể đường hoàng vay những khoản tiền lớn với lãi suất thấp. Cùng với hình thức vay cận chuẩn Alt-A ( alternative-A paper ), vay dưới chuẩn đã cùng nhau tạo nên làng sóng đầu cơ vào thị trường nhà đất, các chứng khoán phái sinh CDO, ABS, SIV, CDS, MBS… hình thành những quả bom và hệ thống nổ dây chuyển hủy hoại nền kinh tế thế giới.

Sau khủng hoảng các công ti CNTT như WordCom, Eron, năm 2000, ” người hùng  AlanGreenspan ” hạ lãi suất cơ bản đến mức gần bằng O để kích thích kinh tế. Điều này làm đồng USD lập tức mất giá trị, về lâu dài sẽ gây nên lạm phát cao. Người dân không còn hứng thú với việc tiết kiệm tiền ngân hàng, ở mặt trái ngược khác, vay tiêu dùng trở nên bùng nổ, bởi tiền gần như cho không.

Việc có nhứng khoản tiền hời với chi phí thấp, bên cạnh mục đích tiêu dùng, thị trường nhà đất trởi thành mục tiêu cho việc đầu tư. Khi trạng thái đầu tư bất động sản trở nên nóng hơn, đầu tư chuyển sang đầu cơ. Ngân hàng phát hành những ARM, các khoản vay thế chấp có lãi suất điều chỉnh với chi phí trả cho những năm đầu cực thấp. Chính phủ tiếp tay cho thị trường bằng cách cắt giảm lượng thuế lên đến 1350 tỉ USD đánh vào chi phí của những khoản vay này. Thế là người dân trở thành nhưng ” chú bò ” thực sự. Bất động sản tiếp tục nóng. Giá bất động sản leo thang kéo theo những khoản vốn đổ vào ngày càng lớn. Ngân hàng nhìn thấy lợi ích to lớn từ nhưng khoản cho vay này khi giá bất động sản tiếp tục tăng ngùn ngụt. Thế là những khoản vay dưới chuẩn và cận chuẩn ra đời. Nơi mà rủi ro từ việc cho vay luôn được đặt lên hàng đầu nay lại được xem nhẹ bỏ qua, tất cả bởi lòng tham. Đối lập với các ngân hàng,Fannie Mea và Freddie Mac, 2 tổ chức cho vay mua nhà hàng đầu được chính phủ ” đỡ đầu ” chi cho vay đúng chuẩn. Sự trái ngược này dẫn đến rủi ro đạo đức (hazardous  moral), hối lộ, đi đêm…tất cả để có được những khoản vay hời. Khi những lãi suất được điều chỉnh, khi lý thuyết ai là kẻ ngốc hơn phát huy tác dụng, thị trường sẽ đi đến đâu  và chú Sam sẽ phản ứng thế nào? Kì sau thảo luận tiếp nha.